Wszystkie osoby, nawet spokrewnione albo spowinowacone z dzieckiem, ale nie wymienione w art. 41 ust. 2 ustawy, czyli nie będące wstępnymi lub rodzeństwem dziecka, będą mogły utworzyć rodzinę zastępczą zawodową lub niezawodową. Te dwa typy rodzin mogą tworzyć małżonkowie lub osoba niepozostająca w związku małżeńskim.
Zawodowe rodziny zastępcze to rodziny, które z tytułu wykonywanej pracy otrzymują wynagrodzenie. Opiekują się dziećmi, najczęściej we własnych mieszkaniach czy domach. Osoby takie (w wypadku małżeństwa zarówno żona jak i mąż) muszą przejść przez cykl badań i szkolenie dla rodzin zastępczych oraz otrzymać zaświadczenie o kwalifikacji.
Rodziną zastępczą zawodową najczęściej bywa małżeństwo, chociaż np. przy krótkotrwałej formie opieki jaką jest rodzinne pogotowie, lub przy mniejszej liczbie dzieci, pełnią tę funkcję również osoby samotne. W wypadku małżeństwa, wynagrodzenie otrzymuje jedna osoba, która deklaruje nie podpisywać umowy o pracę z innym pracodawcą. Druga osoba zobowiązuje się do świadczenia pomocy w opiece nad dziećmi na warunkach wolontariatu (czyli nieodpłatnie).
Poza opiekowaniem się dziećmi każda rodzina zawodowa ma obowiązek gromadzić dokumentację dziecka, odpowiadać na zapytania sądu rodzinnego i podtrzymywać (tam gdzie to możliwe) kontakt dziecka z jego rodziną naturalną.
W wypadku rodzin zawodowych specjalistycznych szkolenie jest poszerzone o wiedzę na temat zagadnień związanych ze specjalnymi potrzebami podopiecznych dzieci (np. rehabilitacji, pielęgnacji, resocjalizacji), ponieważ rodzina zawodowa specjalistyczna jest przeznaczona dla dzieci wymagających dodatkowej opieki czy pielęgnacji. Trafiają tu dzieci z problemami rozwojowymi, zdrowotnymi, z dysfunkcjami, niedostosowane społecznie jak również małoletnie matki ze swoimi dziećmi. Równocześnie można umieścić w rodzinie specjalistycznej do 3. dzieci (liczba dzieci podopiecznych może zostać ustalona indywidualnie w umowie). Rodziny takie specjalizują się w opiece nad dziećmi z podobną grupą dysfunkcji czy jednym rodzajem problemów np. dziećmi niepełnosprawnymi lub dziećmi niedostosowanymi społecznie.
Rodziny zastępcze zawodowe pełniące funkcję pogotowia zajmują się opieką krótkoterminową. Trafiają tu dzieci maksymalnie na okres 4 miesięcy, w różnym wieku, często noworodki i niemowlaki. W szczególnych przypadkach okres ten może zostać przedłużony do 8 miesięcy lub dłużej. Jest to czas, w którym rodzina naturalna dziecka, z pomocą odpowiednich służb, może rozwiązać swoje problemy, albo też czas na uporządkowanie sytuacji prawnej np. niemowlęcia i znalezienie dla niego rodziców adopcyjnych.
Oprócz rodzin zawodowych pełniących funkcję pogotowia i rodzin zawodowych specjalistycznych wyróżnić można inne rodziny zawodowe niemające takiego charakteru.
Rodziny zastępcze zawodowe mogą zajmować się równocześnie trójką dzieci.